Blog: Nieuwsbericht - Hergebruik van bakstenen

Bakstenen opnieuw inzetten in je bouwproject? Dat roept heel wat vragen op — en terecht. Want hergebruik vraagt voorbereiding, kennis en de juiste keuzes op het juiste moment.
Met BRUG verzamelden we de meest relevante informatie en praktijkervaringen over dit thema en delen we graag praktische tips & tricks om jou vlot op weg te helpen.

Gerecupereerde bakstenen, vooral afkomstig uit gemetselde muren met kalkmortel, worden gewaardeerd om hun unieke uitstraling en rijke kleurvariaties. Ze worden vandaag vaak hergebruikt als gevel- of wandbekleding, maar kunnen in bepaalde gevallen ook opnieuw een dragende functie opnemen.

Succesvol hergebruik begint echter ruim vóór de werfstart. De nodige stappen — van ontmanteling tot herplaatsing — zijn uitgebreid beschreven in de gids Hergebruik in de praktijk: van ontmanteling tot hergebruik. Hieronder vatten we de kern voor je samen.

Niet elke baksteen leent zich even goed tot hergebruik.

• Kalk-, as- en kleimortels zijn doorgaans relatief eenvoudig te verwijderen.
• Cementmortels en lijmmortels (vanaf ca. 1970) maken ontmanteling moeilijker en duurder.
• Holle of geperforeerde stenen, of stenen die op lagere temperatuur zijn gebakken, hebben vaak een beperkter hergebruikpotentieel.
• Bakstenen uit toepassingen zoals kelders, funderingen, schoorstenen of beerputten zijn vaak aangetast door vocht en vervuiling.

Een ontmantelings- en reinigingstest op een representatief staal (meestal enkele tientallen stenen) geeft snel inzicht in wat haalbaar is.

In een hergebruikinventaris neem je enkel elementen op met reëel hergebruikpotentieel. Per element noteer je minimaal:

• identificatie en foto
• hoeveelheid en afmetingen
• massa
• locatie in het gebouw
• algemene staat

Voor bakstenen kan dit worden aangevuld met resultaten van ontmantelingsproeven, originele technische fiches en detailfoto’s. Zo maak je hergebruik concreet én bespreekbaar binnen het bouwteam. Een gids en template om dit zelf op te maken vind je hier.

Bakstenen demonteren met het oog op hergebruik vraagt een andere werfaanpak dan klassieke sloop. Denk aan:

• zorgvuldig demonteren
• selecteren en sorteren
• reinigen
• afvoeren van niet-recupereerbaar afval
• correct verpakken en stockeren op de werf

Een duidelijke bestekclausule helpt om verwachtingen scherp te stellen. Suggesties voor het voorschrijven van demontage voor hergebruik kan je vinden in de inleiding van deze materiaalfiches. Een goede uitvoering is essentieel: het recuperatiepercentage is sterk afhankelijk van de ervaring van de aannemer. Deze handleiding zet de aannemer alvast op weg. 

De technische vereisten hangen af van de nieuwe toepassing. Is het metselwerk:

• dragend of niet-dragend?
• beschermd of onbeschermd?

Voor onbeschermde toepassingen is vorst-dooiweerstand cruciaal. Dat stenen in het verleden vorstcycli hebben doorstaan, is een indicatie — maar geen garantie. Ook druksterkte (voor dragend metselwerk) en wateropname (voor mortelcompatibiliteit) verdienen aandacht. Dit artikel vat samen hoe de technische prestaties van hergebruikmaterialen onderbouwd kunnen worden. 

Afhankelijk van de gewenste zekerheid en de ambities van de bouwheer kunnen laboratoriumtesten worden ingezet. Men kan hiervoor beroep doen op de dienstverlening van Buildwise of andere organisaties met testinfrastructuur (producenten, universiteiten,…).

Een duidelijke visie helpt. Mogelijke toepassingen zijn:

• gevelsteen
• niet-dragende binnenmuren
• creatieve ingrepen zoals buitentrappen

Gebroken stenen hoeven geen verlies te zijn: ze kunnen perfect worden ingezet in schranskorven of buitenaanleg. Met een aangepaste technische clausule leg je de juiste randvoorwaarden vast.

Tot slot enkele aandachtspunten die op de werf het verschil maken:

• Verwijder alle mortelresten en stof grondig voor hergebruik — dit is essentieel voor een goede hechting.
• Stockeer bakstenen droog, afgedekt en beschermd tegen regen en opstijgend vocht.
  Onzorgvuldige opslag kan leiden tot:
  • mos- en plantengroei (extra reinigingskost),
  • onvoldoende wateropname bij her-metselen,
  • zoutindringing die hechting belemmert.
• Kies een aangepaste mortel, rekening houdend met mogelijke variaties in waterabsorptie.
• Let op bij een nieuwe toepassing met hogere vorstbelasting dan oorspronkelijk — bijvoorbeeld gevelstenen hergebruikt als buitentrap.
• Bij twijfel over vocht- of vorstweerstand: kies voor binnentoepassingen.

👉 Laat je inspireren door de praktijkcases en goede voorbeelden zoals het project Ter Wende één van de praktijkcases van Maakdebrug.be, het project tuighuisstraat | maker of de 4 cases in het Magazine Bouwen met baksteen.